Blauwe Toren | Bastion VI (1999, 2000)

De renovaasje fan it fort yn 1999 joech de kâns om te sykjen nei oerbliuwsels fan 'e Blauwe ToerNjonken de Duveltjesgracht plande it wetterskip in plaatwand om de âlde festingmuorre te fersterkjen.

Om te foarkommen dat de stielen muorre troch de âlde fûneminten fan it kastiel snijde, waarden boarrings en peilings útfierd lâns de hiele muorre.

De 6 meter djippe testsleat yn it bastion,

Proefsleat

Derneist waard in proefsleat groeven. In fundearring fan 1,8 meter breed, mooglik fan in pylder of steunbeer, waard bleatlein, lykas in 40 sintimeter lang fundearring fan in muorre. Dizze muorre rûn fan it noardeasten nei it súdwesten en wie sawat ien meter dik en trije meter breed. Eastlik fan 'e muorre lei in flier fan reade stiennen (grutte 25x12x5 sm) dy't loodrecht op elkoar lein wiene. Fanwegen it driigjende risiko op ynstoarten fan 'e profylmuorre wie fierder ûndersyk te gefaarlik. Boppedat wie de wurkput te lyts om te bepalen hoe't de bleatleine muorren har ferhâlde ta it totale kompleks.

Bastions V en VI mei de plande plaatwand (giel) en de testsleat (oranje flagge)

Benammen yn 'e earste ûndersochte lagen waarden grutte hoemannichten ierdewurk út 'e 17e iuw en letter fûn. Yn 'e djippere lagen waarden wat skerven út 'e 13e en 14e iuw fûn.

Mysterieus tsjerkhôf

Tidens de opgraving foel ûnferwachts in minsklike skedel út it muorreprofyl. It wie de skedel fan in folwoeksen man. De testsleat like rjocht lâns in begraffenis te rinnen. De rest fan it skelet like folslein oanwêzich te wêzen, mar waard net fierder opgroeven fanwegen it driigjende gefaar fan ynstoarting. Op basis fan it tichtby lizzende skerfmateriaal datearre de begraffenis út of krekt nei de twadde helte fan 'e 18e iuw. Mooglik in slachtoffer fan 'e belegering fan Gorinchem (1813-1814). De skedel waard opnij begroeven doe't de proefsleat sluten waard. Ek in jier letter, tidens wurk, waarden ferskate grêven fûn yn 'e direkte omkriten fan it Tolhûs.

Muorreresten fan 'e Blauwe Toer noch oanwêzich yn 'e hoeke fan Bastion V (2000)

It is bekend dat guon bastions as tsjerkhôf brûkt waarden. Bastion IV wie sels de 'Begraafplakbastion' neamd. Om 1800 hinne wie der in Ingelsk militêr tsjerkhôf oan 'e stedsmuorre en wie der in Nederlânsk-Ingelsk militêr tsjerkhôf oan 'e Krinkelwinkel. Fan 1807 ôf waarden de ferstoarnen út it militêre sikehûs pleatst yn 'it Terreplein fan it Klein-Bolwerk' (Bastion X) begroeven.1B. Stamkot (1989)
Joadske Gorcum 1349-1964. In tinkboek. Gorinchem. p. 15-16

De Joadske mienskip begroef ek har deaden yn it fort tusken 1799 en 1804.2B. Stamkot (1989)
Joadske Gorcum 1349-1964. In tinkboek. Gorinchem. p. 15-16  Omdat de krekte lokaasje fan dit tsjerkhôf ûnbekend is, is de adviseur fan Joadske tsjerkhôfplakken fan 'e NIK fuortendaliks kontaktearre. Hy slút lykwols út dat dit in Joadske begraffenis wie.

Wy witte dus noch neat oer it tsjerkhôf. Foar elke takomstige fersteuring fan 'e grûn op 'e bastions is archeologysk tafersjoch dêrom ek needsaaklik. Miskien kin mei help fan bio-archeologysk ûndersyk mear leard wurde oer de oarsprong fan 'e minsken dy't hjir har lêste rêstplak fûnen. Om 2000 hinne wiene de ûndersyksmooglikheden noch beheind.

Yn 1412, nei alve jier fan fjochtsjen, de Arkel WarsDe frede tusken Hollân en Gelre waard oprjochte op 26 july 1412 yn Buert tichtby Duurstede tekene. Minder as in moanne letter, Willem VI  eare as hear fan it lân binnen Gorinchem.

Koart dêrnei liet hy it Arkel-kastiel bouwe yn 'e Wijdschild, eastlik fan Gorinchem, en begûn mei de bou fan in nij kastiel oan de Merwede, súdlik fan 'e stêd.

Gesicht op Gorinchem, Willem Schellinks (1637-1678),

It kastiel fan 'e greven fan Hollân

Der is net folle bekend oer dit kastiel. It waard oan 'e rivier boud as ûnderdiel fan 'e midsiuwske stedsfersterkingen en moast sawol belegeringen fan 'e rivierkant as mooglike oanfallen fan 'e stêd sels wjerstean. Foar de bou moasten ûnder oare de Wolferensepoarte en in tichtby lizzende nôtmûne oan 'e súdlike ein fan 'e Molenstraat plak meitsje. 3A. Kemp (1656)
Libben fan 'e Yllustere Hearen fan Arkel en Jierlikse Beskriuwing fan 'e Stêd Gorinchem, útjûn troch Hendrik Kemp. Gorinchem. p. 36.
Google Boeken Yn 1440 betelle Philips de Goede nei de tsjerke fan Gorinchem 17 Wilhelmus-skylden en 5 Flaamske grutten om't hy en syn foargongers, Willem VI en Jacoba fan Beieren, huzen en pleatsen wiene yn beslach nommen. It oerflak fan it kompleks besloech wierskynlik in wichtich diel fan it terrein dat letter tsjinne as de bûtenste binnenpleats fan 'e Blauwe Toer.

Jacoba van Beieren en Willem van Arkel yn 1417, skoalposter fan JH Isings (1906).

It slot wie wierskynlik in pear moannen nei de belegering fan Gorinchem troch Willem fan Arkel, yn 'e hjerst fan 1417, noch net bewenber. Yn in oarkonde fan 7 maart 1418 droech Jacoba fan Beieren de kastielerij fan har hûs en kastiel yn Gorinchem. "De Goede Poarte" neamd, nei Dirk van Heukelum, dy't it mei 40 bewapene mannen bewachtsje moast. De poarte stie oan 'e noardkant fan 'e Kortendijk. Wierskynlik stie ditselde gebou ek wol bekend as de "Poarte fan 'e Godin". 4GC Labouchère (1931)
Notysjes oer monuminten yn Gorinchem, Schelluinen, Woudrichem, Loevestein en Zalt-Bommel yn: Argeologysk Jierboek fan de Nederlandse Archeologische Vereniging. Utrecht. p. 55
PDF  Neffens Kemp waard dizze poarte foar it earst neamd yn 1326. 5A. Kemp (1656)
Libben fan 'e Yllustere Hearen fan Arkel en Jierlikse Beskriuwing fan 'e Stêd Gorinchem, útjûn troch Hendrik Kemp Gorinchem. p. 66.
Google Boeken

Karel de Stoute

Hast fyftich jier letter (1461) Karel de Stoute, dan wer Karel fan Charolais, mei de bou fan in 'nij' kastiel, bedoeld as in bolwurk tsjin syn heit Philips de Goede mei wa't er doe belutsen wie yn in machtsstriid. Hy woe ek in brêge oer de Merwede bouwe litte. De brêge waard net boud, syn kastiel mar foar in part. Heit en soan hawwe harren ferskillen yn 1465 oplost. In opfallend ûnderdiel dat foltôge waard, wie in grutte toer op 'e súdeastlike hoeke, beklaaid mei blauwe stien (in soarte fan Blauwe Toer waard neamd. Stamkot 6Stamkot, B. (1982)
Skiednis fan 'e stêd Gorinchem, Merewade-searje 5, Gorinchem. oannimt, dit mooglik basearre op Van Goch 7HA van Goch (1898)
Van Arkel's Oude Veste, Histoaryske en argeologyske notysjes oangeande de stêd Gorinchem en har wichtichste gebouwen en ynstellingen. Gorinchem. p. 63-69., dat Karel de Stoute in nij kastiel bouwe liet.

Detaillearre stúdzje foar in stedskaart, anonym (1524-1578)

It liket lykwols folle wierskynliker dat hy it kompleks, dat noch gjin fyftich jier âld wie, net sloopt hat, mar it oanpasse litten hat oan syn winsken en útwreide hat nei de rivierkant. Abraham Kemp 8A. Kemp (1656)
Libben fan 'e Yllustere Hearen fan Arkel en Jierlikse Beskriuwing fan 'e Stêd Gorinchem, bewurke troch Hendrik Kemp; Gorinchem. p. 309-310; Google Boeken  joech in útwreide beskriuwing fan it Bourgondyske kastiel yn syn kronyk, fol mei superlativen:

"Greve Kaarl fan Charloys, hear fan Arkel, ienige wettige soan fan 'e grutte en machtige hartoch Filips fan Boergonje en de Nederlannen, wat sjen liet dat hy mear fan Gorinchem en Arkel hold as fan syn oare hearen fan Betuynen, Castrebelin, Putten, Stryen en Goyland, yn dit jier 1461 op Sint-Lambertusjûn, de fûneminten fan twa grutte machtige tuorren by it kastiel fan Gorinchem, mei in lange Hal by de Merwe, (yn myn tiid noch de Blauwe Toarn neamd) waans grutte, dikte en rûnens gelyk is oan Toornen, yn syn gehiel Dútslân, en Frankryk net en wie"....

Gorinchem út it easten (1568), anonym paniel

Kemp sprekt oer in útwreiding fan wat hy neamde It Kastiel fan GorinchemEk Van der Aa 9A.J. van der Aa (1843)
Geografysk wurdboek fan Nederlân. Diel 4. Gorinchem. p. 677 befêstiget dit. Argyfgegevens oer in mooglike sloop binne ek net bekend.

.... "Sadat men net tinkt dat dit net wier is. De hichte boppe Duyts en Wals, dus wit, dat de earste Toer 36 foet dik wie oan muorren, en boppe 29 foet dik bleau, tige keunstmjittich makke, mei sterke finzenissen, moai ferwulften kelders, prachtige izeren leuningen, wêrtroch't, lykas troch oare spleten, it ljocht skept waard, mei binnen in prachtige Born-put dy't it heldere streamwetter fan 'e Merwen ûntfong. De 2. Toer wie like dik, mar net sa heech ferhege. De 3. Toer bleau ûnfolslein, allegear fan blauwe stien, útspuid út 'e darmen fan 'e Luykse bergen. Boppe op 'e earste Toer wiene doe makke fan grize Arduyn, in protte prachtige keamers, mei in protte souders, mei blauwe dakken en in protte prachtige ljochten, en finsters, boppe, binnen muorren in fjouwerkante plak, en in protte wenten. Ek in hegere útstekkende Toer, mei brede stiennen kronkeljende treppen, boppe in Trans, of Rinpaad om 'e fjouwerkante Toer, mei in trep, en binnen in nôtmûne, om mei hynders te malen, bûten it blauwurk wie in moai Cingel, nei de grutte Toer dêr't men rûnom útsjen koe, op wetter en op lân, mei in skean dak, hearlik om te sjen, rûnom mei in brede grêft, en de oare, om dêr in slûs hinne te lieden, nei't er deryn gien wie, (sei myn auteur, nei't er dit allegear sjoen en yngien wie.) Yn it boppeste diel fan it Kastiel nei de Merwen-zy stie in grutte fjouwerkante Toer, Barbarien neamd, nei it East Hertogh Kaarls Torntjen, mei lustich útsjoch oer it wetter, fierder in Toer, Bourgoenjen neamd, djip yn 'e stream útstekt, mei hege muorren. By de poarte, dêr't yn ús tiid de Wolfs-kuyl by de fluyt-boom fan 'e haven wie, stie hear hartoch Philips fan Ravesteijns Toorntgien. Yn it boppeste foarplein wie in Cingel-muyr mei hege stiennen bôgen, dêryn wie in poarte, en Toer, mei in ophelbrêge nei it legere plein en in grêft deromhinne, mei in rûne Toer op 'e hoeke nei de Stêd, (ûnder wie de martelbank) boppe flak, ferwulft mei in Tsjerke yn it, it legere Hof hie prachtige rjochtbanken, in grutte lindebeam, mei in omjouwing, oer-muyrt grutte lange stallen, in poarte en grêft nei de Stadtwaard, en Almeyen dêr foar..."

Banket oan it Bourgondyske hof

Masterbouwer

De struktuer bestie benammen út in tige grutte dungeon mei útsûnderlik dikke muorren, oan 'e bûtenkant beklaaid mei fochtbestindige blauwe kalkstien. Om't it oan 'e rivier lei, moat de stifting in enoarme ûndernimming west hawwe. It wie in hichtepunt fan midsiuwske fersterkingskeunst en fundearringstechnyk en wie in frjemde ink yn 'e Nederlânske fiver wat arsjitektuer oanbelanget. 10R. Meischke (1988)
De goatyske boutradysje. Stúdzjes oer kliïnten en arsjitekten yn Nederlân. Amersfoort. p. 101, 118

Fastré Hollet waard yn 1472 neamd as leveransier fan kalk foar Kastiel LoevesteinNeffens de rekkens wie hy ferantwurdlik foar de bou fan it Kastiel fan Gorinchem .11DBM Hermans (1996)
Materialen en personiel tidens it ûnderhâldswurk fan Kastiel Loevestein yn 'e 14e, 15e en 16e iuw. yn: Monuminten en Bouwhistoarje; Jierboek fan Monumintesoarch 1996. Zeist/Zwolle. p. 214. PDF (17,5 MB) Hollet waard lykwols it meast bekend as klerk fan Filips de Goede fanwegen syn boekhâlding fan 'e útjeften foar it oerdreaune houliksfeest fan Karel de Stoute en Margareta fan York yn Brugge (1468).12M.W. Ainsworth (1998)
De Keunstsektor: Beskermers, Kliïnten en Keunstmakkers yn: MW Ainsworth & K. Christiansen; Fan Van Eyck oant Bruegel: Iere Nederlânske Skilderkeunst yn it Metropolitan Museum of Art. New York. p. 23 Google Boeken  Fan 1477 oant 1482 waard Hollet neamd (ao Kemp) as gerjochtsdeurwaarder fan Gorinchem en it Lân fan Arkel en hy wenne ek fanút dizze posysje op it kastiel. It liket derop dat Hollet in frij bysûndere karriêre hân hawwe moat: fan klerk nei masterbouwer en doe ek gerjochtsdeurwaarder. It is dúdliker dat Hollet, út namme fan it Bourgondyske hof, benammen tafersjoch hold op 'e bou as 'kontrôleur' en dat de eigentlike arsjitekten oant hjoed de dei anonym bleaun binne.

Renovaasje 1522-1530

Yn opdracht fan 'e gûverneur Margaretha fan Oostenrijk Yn 1524 begûn de bou fan it karakteristike dak mei de trapgevels. Ek waard in bolwurk boud ten noarden fan 'e donjon. De arsjitekt wie Rombout II Keldermans, persoanlike arsjitekt fan Karel VIt boukontrakt is op 1 septimber 1523 tekene troch de timmerlju Jacob Snouc út Gorinchem en Joos Janssone de Keyser út Den Haach. De stienleveransiers waarden neamd: Michiel Yselwijns en Anthonis de Vleeshouwere. 13M. Hurx (2013)
Arsjitekt en oannimmer, De opkomst fan 'e boumerk yn Nederlân 1350-1530. Nijmegen/'s-Gravenhage. p. 241, 338.

Rekonstruksje fan 'e Blauwe Toer troch Hein Hundertmark, projektearre op Google Maps

Projeksje fan guon kaarten en loftfoto's fan 'e Twadde Wrâldoarloch op Google Maps

Grutte

It kastiel hie oarspronklik twa ferdjippings: in begaande grûn mei ûnder oare in 'ridderseal'  boppe ferwulften kelders, dêr't de finzenissen yn sieten. Neffens gegevens út 'e 17e iuw 14A. Kemp (1656)
Libben fan 'e Yllustere Hearen fan Arkel en Jierlikse Beskriuwing fan 'e Stêd Gorinchem, útjûn troch Hendrik Kemp. Gorinchem. p. 309-310; PDF (28 MB) It kastiel hie muorren fan 36 foet dik (sawat 11,3 m), dy't yn dikte ôfnamen nei boppen nei 29 foet (sawat 9,1 m). Ut 'e rekonstruksje fan 'e huzen dy't yn 1524 boppe op 'e toer boud binne, docht bliken dat dizze mjitting ferwiist nei de dikte fan 'e ring. 15Rekonstruksje yn 'e kontekst fan Taco Hermans syn kandidaatskripsje foar de Technyske Universiteit Delft yn 1982. De muorren sels soene folle tinner west hawwe. De totale diameter fan it kastiel wie sawat 46 m oan 'e ûnderkant, ôfnimmend nei sawat 42 m oan 'e boppekant. It liket derop dat de ôfmjittings fan 'e Blauwe Toer in soarte fan ideale grutte fertsjintwurdigen. Ek de bekendste 14e-iuwske Jeropeeske prinslike rûne kastielen lykas dy út 'e earste helte fan 'e 14e iuw Kastiel Bellver (diameter sawat 45 m) yn Palma de Mallorca en boud tusken 1361 en 1377 (troch kening Edward III) Kastiel Queenborough (diameter sawat 44 m) yn Kent wiene fan hast deselde ôfmjittings. 16HL Janssen, JMM Kylstra-Wielinga & B. Olde Meierink (1996)
1000 jier kastielen yn Nederlân. Funksje en foarm troch de ieuwen hinne. Utert. p. 106

Blauwe Toer, Jacob van der Ulft (1644-1683)

Jacob van der Ulft

Der binne praktysk gjin eigentiidske ôfbyldings fan 'e Blauwe Toer. Koart nei de publikaasje fan Kemp yn 1656, in wurk fan Jacob van der Ulft in etsing fan it kastielkompleks. Neist de beskriuwing fan Kemp basearre Van der Ulft syn foarstelling wierskynlik op de gravure fan Civitas orbis terrarum (sawat 1580) fan Georg Braun en Frans Hogenberg dy't, yn in sterk ferfoarme stedsbyld, in fjouwerkante (!) Blauwe Toer sjen lit. Wy fine dit elemint yn syn gravure as de toer "Bierbrouwerij"De Gorcumse Italjaanizer pleatste it kastiel isolearre yn in iepen lânskip, wêrtroch't it gebou los like te stean fan 'e festing en de rest fan 'e stêd. As keunstner makke Van der Ulft syn eigen ultime fantasybyld fan 'e Blauwe Toer. Syn wurk waard troch lettere keunstners yn 'e 19e iuw kopiearre.

Gorinchem út it suden, G. Braun en F. Hogenberg (sawat 1580)

Jacob fan Deventer

De kaart fan Jacob fan Deventer yn syn stedsatlas fan sawat 1558 jout in realistysker byld fan it kompleks. Nettsjinsteande it feit dat hy de wichtichste gebouwen op syn kaarten wat abstrahearre hat, witte wy, foar in part op basis fan syn oare stedskaarten, dat syn wurk tige betrouber en dimensjoneel krekt is. It is opfallend dat syn werjefte fan it kastielkompleks ek folslein oerienkomt mei de beskriuwing fan Kemp. Noch Kemp noch Van der Ulft, mar ek Van Goch, kenden de kaarten fan Van Deventer. Jacob van Deventer wurke yn opdracht fan Philips IISyn stedsatlas waard pas oan 'e ein fan 'e 19e iuw yn Nederlân bekend, om't syn wurk yn 'e tiid net opmurken wie. Dump lag

Detail stêdskaart fan Gorinchem troch Jacob van Deventer (1558)

Sloop

Yn ferbân mei de bou fan in nije festing waard yn 1578 begûn mei de ôfbraak fan it kastiel. It foarme in swakke skeakel yn 'e ferdigening fan 'e stêd en paste dêrom net yn 'e plannen fan 'e festingûntwerper. Adriaan AnthoniszDe frijkommende stiennen waarden brûkt foar de nije festing. Kemp skreau hjir oer:

"Dit tige ferneamde kastiel, dizze treflike tuorren, poarten, Muyren, Cingelen, en oare prachtige gebouwen binne begûn te wurden foltôge it jier 1578 brekke en it úteinlik oant de grûn ferneatigje 1600 nei't er hûndert en santjin jier folsút stien hat, fan 1461 oant 1578 en fierder stikje by stik oant 1600. Sadat ik noch ferskate gebouwen sa heech as in man syn lingte, boppe de grûn, "Ik haw sjoen."

Detaillearre stedskaart fan Abraham Kemp (1592-1597)

In tekening fan 'e needfersterkingen dy't boud wurde moasten, dy't de stêd beskermje moasten tsjin tuskenlizzende oanfallen tidens de bou fan 'e nije festing, troch baljuw Jacob Kemp (1592), lit de krekte lokaasje sjen fan 'e oerbliuwsels fan 'e haadtoer. It Nasjonaal Argyf befettet ek in tekening fan Symon en Cornelis Jansz dy't in ferlykber byld jout. Hjir sjogge wy ek de toer dat yn 2016 werûntdutsen waard by archeologysk ûndersyk. Om 1649 hinne ferdwûn ek de rûne en krige it bastion de definitive foarm sa't wy it hjoed kenne. 17Annema, W. & J. Kamphuis (2002)
Fortifikaasjes Gorinchem. Santjinde en achttjinde iuw, Delft, s. 1.
PDF (1 MB)

Detailkaart Symon en Cornelis Jansz út 1592

legende

Van der Aa melde dat it pas yn 1831 wie dat de lêste fragminten fan 'e fûneminten út it sicht ferdwûnen. 18A.J. van der Aa (1836-1851)
Geografysk wurdboek fan Nederlân. Diel 4. Gorinchem. p. 677 Dizze oerbliuwsels hawwe sûnder mis de ferbylding fan 'e ynwenners fan 'e stêd fongen en in leginde jûn. Elke Gorkummer ken it ferhaal fan 'e kweade kastielfrou dy't de minne gewoante hie om te fieren yn tiden fan hongersneed en har binnenplein mei molke te skrobjen foar de úthongere befolking. Oant God hjir genôch fan hie en har, as straf, mei kastiel en al yn 'e ... smiet. De duvelsgracht (ek wol neamd ''Duveltjesgracht') it ferdwine litten.19HF fan Peer (1975)
Sterke Gorcum-ferhalen. Goudriaan. p. 130-136

Fûneminten Krabsteeg 1983

Yn 1983 waard in bouput súdlik fan 'e Krabsteeg, tsjintwurdich Skuttersgracht, ûntstie in tige swiere muorre fan sawat 9.30 m dik dy't sawat east-west rûn. De muorre wie boud mei stiennen fan sawat 25 x 5 x 12 sm, dizze muorre wie noch bewarre bleaun oant in hichte fan sawat 3,50 m en rêste op in fundearring fan hout. Parallel oan dizze muorre, 2,5 m noardlik dêrfan, rûn in twadde muorre fan sawat 2,5 m dik, dy't yntusken troch de oannimmer sloopt wie, mar noch te sjen wie yn it profyl fan 'e bouput.20DP Hallewas (1984)
Gorkum; Krabsteeg; ûntdekking fan muorreresten mooglik yn ferbân Blauwe Toer; Argeologyske kronyk fan Súd-Hollân 1983; Regionaal Histoarysk Tydskrift Hollân; 16e jier nû. 6. p. 322. PDF (7 MB) Tichtby de fûneminten wiene ek púnkonsintraasjes fan blau-grize kalkstien sichtber.

Fundamenten mei de boarrig op 'e foargrûn, foto's Daan Hallewas

Provinsjaal archeolooch Daan Hallewas fan 'e Rykstsjinst foar Archeologysk Erfgoed konkludearre, op basis fan 'e grutte fan 'e stien en de blau-grize blauwe stien dy't fûn is, dat de muorreresten mooglik ûnderdiel west hawwe fan 'e Blauwe ToerDer waard gjin fierder archeologysk ûndersyk útfierd. Arsjitektenburo De Bie makke in tekening PDF (197 KB). Nettsjinsteande de bêste ynspanningen fan 'e oannimmer om obstakels foar syn heiwurk te ferwiderjen, moast hy earst in pear ekstra wiken gatten boarje mei in diamantboar foardat hy de heipalen sakje koe.

Projeksje fan it muorrewurk fûn yn 1983 (yn brune linen)

Tidens de diskusje oer de fynsten Buiten de Waterpoort der ûntstie betizing oer it jier wêryn't dizze muorren fûn binne, foar in part troch in ferkearde redaksjonele feroaring yn in artikel fan Martin Veen út 1999.21M. Veen (1983)
De Blauwe Toer; yn Oud-Gorcum Varia; 1998-3; p.280-284. PDF (15 MB) Ferkeard waard 1976 rapportearre as it jier fan ûntdekking. Yn 197522H. Sarfatij (1976)
Gorinchem, Wijdschild Muorre-oerbliuwsels fan it kastiel fan 'e hearen fan Arkel fûn by wurk oan ravelinen; Archeologyske Kronyk fan Súd-Hollân 1975; Regionaal Histoarysk Tydskrift Hollân; 8e jier nr. 6. p. 276. PDF (8 MB) en 197723H. Sarfatij (1978)
Gorinchem, Wijdschild ûntdekking fan fûneminten fan it kastiel fan 'e hearen fan Arkel; Argeologyske Kronyk fan Súd-Hollân 1977; Regionaal Histoarysk Tydskrift Hollân; 10e jier nr. 6. p. 308. PDF (7 MB) wiene muorreresten fan 'e kastiel fan de Arkels yn it Wijdschild fûn mar neat dat te krijen hat mei de Blauwe Toer.

Buiten de Waterpoort 2016-2017

De ûntdekking fan ien fan 'e tuorren op it diel fan 'e festingmuorre dêr't ek de bûtenste binnenpleats fan it kastielterrein efter lei, soarge foar in soad publisiteit. It kastiel fan Karel de Stoute sprekt fansels ta de ferbylding fan elkenien.

Festingmuorre Buiten de Waterpoort, 2016-2017

Sawol it âlde kastiel fan 'e Nederlânske greven as de lettere Blauwe Toer wiene tidens de bou sa ferweefd mei de festing dat wy, basearre op wat wy oant no ta witte út wittenskiplik ûndersyk, blykber amper ûnderskied meitsje kinne tusken kastiel- en festingmuorren. De resinte ûntdekking fan 'e toer Buiten de Waterpoort late ta de needsaaklike diskusje tusken de belutsen argeologen en bouhistoarisy. De ûntdutsen toer wie yn alle gefallen ek ûnderdiel fan 'e 14e-ieuske festing en datearret dêrom oarspronklik út 'e perioade foardat de Blauwe Toer boud waard. Foar mear ynformaasje oer dit ûndersyk, sjoch Buiten de Waterpoort 2-6 (2016-2017)

Martin Veen

​

	Aa, A.J. fan der (1843) Geografysk wurdboek fan Nederlân 4, Gorinchem, s. 677 wrâld kat | Google Boeken | Flipboek | PDF (67 MB)
	Ainsworth, M.W. (1998) De keunstsektor: Beskermers, kliïnten en keunstmakkers, yn: MW Ainsworth & K. Christiansen, Fan Van Eyck oant Bruegel: Iere Nederlânske skilderkeunst yn it Metropolitan Museum of Art, New York, side 23. wrâld kat | Google Boeken
	Annema, W. (2017) De betsjutting fan 'e oerbliuwsels fan 'e fersterkingen dy't bûten de Duivelsgracht yn Gorinchem fûn binne. Undersyk útfierd op basis fan in ferliking fan ferskate kaarten fan 'e festingwurken fan 'e stêd yn kombinaasje mei guon oare argyfboarnen, Delft. Flipboek | PDF (4 MB)
	Annema, W. & J. Kamphuis (2002) Fortifications Gorinchem. sechstjinde iuw, Delft, s. 26-29. Flipboek | PDF (4 MB)
	Annema, W. & J. Kamphuis (2002) Fortifikaasjes Gorinchem. Santjinde en achttjinde iuw, Delft, s. 1. Flipboek | PDF (1 MB)
	Dautzenberg, M.J.J. (1999) Archeologysk prospektearûndersyk by Bastion V yn Gorinchem. Amsterdam. Flipboek | PDF (4 MB), taheaksels (152 kB)
	Emck, WF (1914) Alde nammen fan huzen en strjitten yn Gorinchem, Gorinchem, s. 24-25. wrâld kat | Flipboek | PDF (5 MB)
	Emck, WF (1929) Kronyk fan Gorinchem. Histoaryske en oare notysjes yn chronologyske folchoarder 1230-1927, Gorinchem, s. 27. wrâld kat | Flipboek | PDF (6 MB)
	Goch, HA van (1898) De Alde Festing fan Van Arkel. Histoaryske en argeologyske notysjes oangeande de stêd Gorinchem en har wichtichste gebouwen en ynstellingen, Gorinchem. wrâld kat | Flipboek | PDF (50 MB)
	Grins, CL bestelwein (1992) De Alblasserwaard. Yn De Nederlânske monuminten fan skiednis en keunst, Zeist/Zwolle, p. 54, 56, 60-61, 130, 310, 313. wrâld kat | DBNL | Flipboek | PDF (23 MB)
	Hallewas, DP (1984) Gorcum, yn: Argeologyske kronyk fan Hollân om 1983 hinne, II Súd-Hollân, Regionaal histoarysk tydskrift Hollân 16, s. 322. Flipboek | PDF (7 MB)
	Hermans, T. (1996) Materiaal en personiel tidens it ûnderhâldswurk fan Kastiel Loevestein yn 'e 14e, 15e en 16e iuw, yn: Monuminten en Bouskiednis; Jierboek fan Monumintesoarch 1996, Zeist/Swolle, s. 211-218. wrâld kat | Flipboek | PDF (17,5 MB)
	Hermans, T. & E. Orsel (2017) De renovaasje fan 'e Blauwe Toer yn Gorinchem yn 1522-1530, yn: W. Gruben & T. Hermans (red.), 'Se wiene makke fan grutte en swiere stiennen', Resint ûndersyk nei kastielen en bûtenpleatsen yn Nederlân, Distrikt by Duurstede, p. 125-153. wrâld kat | Flipboek | PDF (40 MB)
	Hundertmark, HFG (2022) In nij kastiel foar de Greve fan Hollân. It Blauwe Toerkastiel yn Gorinchem yn: R. Gruben & T. Hermans (red.), "It hof dêr't dat hûs eartiids stie". Resint ûndersyk nei kastielen en bûtenpleatsen yn Nederlân, Stichting Kastelenstudies Nederland Publikaasjesearje 4, Swolle, s. 103-116. wrâld kat | Flipboek | PDF (1 MB)
	Hundertmark, HFG (2017) Fortifikaasje of kastiel? Ekstra ûndersyk nei bouhistoarje archeologyske opgraving Buiten de Waterpoort 2-6 yn Gorinchem, Oss. Flipboek | PDF (12 MB)
	Hurx, M. (2013) Arsjitekt en oannimmer. De opkomst fan 'e boumerk yn Nederlân 1350-1530, Nijmegen/De Haach, s. 241, 288, 337-338. wrâld kat
	Hurx, M. (2017) De Blauwe Toer yn Gorinchem: in prinslik kastiel oan de Merwede, yn: W. Gruben & T. Hermans (red.)., 'Se wiene makke fan grutte en swiere stiennen', Resint ûndersyk nei kastielen en bûtenpleatsen yn Nederlân, Distrikt by Duurstede, p. 155-172. wrâld kat | Flipboek | PDF (16 MB)
	Hurx, M. (2017) 'In âlde wûnderbaarlike struktuer en festing', De Blauwe Toer fan Karel de Stoute yn Gorinchem, yn: Bulletin Keninklike Nederlânske Archeologyske Feriening (KNOB), 116, s. 184-208. wrâld kat | Flipboek | PDF (2 MB)
	Janssen, HL, JMM Kylstra-Wielinga & B. Olde Meierink (1996) 1000 jier kastielen yn Nederlân. Funksje en foarm troch de ieuwen hinne, Utert, s. 106. wrâld kat
	Keizer, A. & W. Mazzola (1975) Tolhûs yn Gorinchem. Histoarysk ûndersyk (skripsje TH Delft), Delft.
	Kemp, A. (1656) Libben fan 'e Yllustere Hearen fan Arkel en Jierlikse Beskriuwing fan 'e Stêd Gorinchem. Hearskip en lân fan Arkel ûnder syn hearen, ek ûnder de greven fan Hollân oant it jier 1500, Gorinchem, s. 309-310. wrâld kat | Flipboek | PDF (28 MB)
	Köppen, M & R. Robijns (2002) Feilige festing, De fersterking fan 'e stedsmuorren fan Gorcum, Gorinchem, s. 117-121. wrâld kat
	Labouchère, GC (1931) Notysjes oer monuminten yn Gorinchem, Schelluinen, Woudrichem, Loevestein en Zalt-Bommel, yn: Argeologysk Jierboek 11, nr. 2, s. 55-59 Flipboek | PDF (14 MB)
	Lof, LFC van der (1983) De Blauwe Toer yn Gorinchem, In bydrage oan 'e kennis fan in let-midsiuwsk kastiel (konsept-skripsje Universiteit Utrecht), zp
	Meischke, R. (1988) De goatyske boutradysje. Stúdzjes oer kliïnten en arsjitekten yn Nederlân, Amersfoort, s. 101,118. wrâld kat
	Oostveen, J. van (2010) Tabakspipen út 'e prospektearringsstúdzje Bastion V (1999). Tiel. Flipboek | PDF (676 KB)
	Peer, H.F. van (1962) Sterke Gorcum-ferhalen, Gorinchem, s. 75-78. Flipboek | PDF (8 MB)
	Stamkot, B. (1982) Skiednis fan 'e stêd Gorinchem, Merewade-searje 5, Gorinchem. wrâld kat | Flipboek | PDF (20 MB)
	Stamkot, B. (1989) Joadske Gorcum 1349-1964. In betinkingsboek, Merewade-searje 11, Gorinchem, s. 15-16. wrâld kat | Flipboek | PDF (17 MB)
	Stamkot, B. (2006) De skiednis fan Gorinchem. Oflevering 3, De 'ferburgen' stêd, yn: Alde Gorcum Varia 23 nr. 63, side. 8-39. Flipboek | PDF (14 MB)
	Stamkot, B. (2018) It Blauwe Toer-kompleks, yn: F. Cerutti, R. Mulder, B. Stamkot & A. de Vries (red.), Tsien ieuwen Gorinchem. Skiednis fan in Nederlânske stêd, Utert, s. 116-118. wrâld kat
	Veen, M. (1998) De Blauwe Toer, yn: Ald Gorcum Varia. Tydskrift fan it histoarysk selskip "Ald Gorcum" 15, Nee. 42, Gorinchem, p. 280-284. Flipboek | PDF (15 MB)
	Vries, A. de (2017) By it kastiel nei Gorinchem. De earste boufaze fan it kastiel (1412-1460), Histoarysk Genoatskip "Oud-Gorcum" jierboek 2017, Gorinchem. wrâld kat | Flipboek | PDF (11 MB)
	Zomeren, C. van (1755) Beskriuwing fan 'e stêd Gorinchem, en de lannen fan Arkel, lykas de âlde en aadlike famyljes fan 'e yllustere hearen fan Arkel, in krekte en wiidweidige ferhanneling oer har opkomst, namme, befolking, situaasje, prachtige gebouwen en seldsumheden, neist har privileezjes, oarkonden, foarrjochten en foarm fan regear, allegear gearstald en ôflaat fan âlde manuskripten, memoranda, brieven en echt bewiis, earder sammele troch de hear en mefrou Cornelis van Zomeren, en no yn oarder brocht troch ZHHT.. , Gorinchem, s. 151-152. wrâld kat | Google Boeken | Flipboek | PDF (29 MB)