GORINCHEM – Gorinchem hat in nij ryksmonumint: de Dalem-dûn yn 'e nije wenwyk súdlik fan 'e Van Andel Spruytlaan. Djip yn 'e grûn binne spoaren te finen fan 'e earste bewenners dy't dêr mear as sântûzen jier lyn wennen.
De ûntdekking fan 'e donk yn 2000 kaam as in folsleine ferrassing. Argeologen dy't ûndersyk diene foarôfgeand oan de ûntwikkeling fan 'e nije wyk Laag Dalem Súd hiene net ferwachte in donk yn it gebiet te finen.
Duimskrapers, flint
Earne oars yn 'e Alblasserwaard – benammen om Hoogblokland en Hoornaar hinne – binne der tsientallen. Yn Gorinchem binne lykwols gjin donks ûntdutsen. Dy binne oan 'e ein fan 'e lêste iistiid foarme: it lânskip bestie út brede rivieren fol sânbanken. Wyn en wetter foarmen meterhege rivierdunen oan dy iggen.
Yn it Mesolitikum (Middenstientiid 8500 – 4000 f.Kr.) wiene se ferfallen ta in soarte fan eilannen yn in sompich gebiet. De prehistoaryske befolking dy't benammen fan 'e jacht libbe, socht dêr in taflecht. De spoaren dy't se efterlieten ferdwûnen om't harren neikommelingen it lân ek brûkten. De Dalemse donk bleau lykwols praktysk yntakt. Neffens de Ryksynstânsje foar it Kultureel Erfgoed fan Nederlân (RCE) is dit krekt wat it bysûnder makket.
Doe't de archeologyske fynst ûntdutsen waard, besleat de gemeente Gorinchem, yn oerlis mei projektûntwikkelder Heijmans Vastgoed, tagelyk mei de oerheid oer te rieden. De Rykstsjinst foar Archeologysk Erfgoed - de foargonger fan 'e RCE - joech fuortendaliks oan dat se it gebiet úteinlik as ryksmonumint oanwize woe. Wylst doe allinnich spoaren út it Neolitikum (ierde stientiid 400-2200 f.Kr.) fûn wiene. It late lykwols fuortendaliks ta it oanpassen fan 'e nijbouplannen, sadat de donk úteinlik ûnbeboud bleau.
It is no in park en de donk is markearre mei twa keunstwurken (foto) en in boartersguod. Yn 'e grûn fûnen de argeologen ferskate ôffallagen dy't begjinne op in djipte fan oardel meter. Dêr waarden bonkeresten, houtskoal en fragminten fan ierdewurk fûn. Op in gruttere djipte - 2,60 meter ûnder grûnnivo - waard mei in proefboarring in skedelfragmint nei it oerflak brocht. Omdat spoaren fan reade oker dy't brûkt waard by begraffenisrituelen ek yn deselde grûn fûn binne, slute de argeologen net út dat dêr minsken begroeven binne.
Foar bewenners waans huzen oan 'e donk grinzje, betsjut de oanwizing as ryksmonumint dat se in fergunning ûnder de Monumintewet oanfreegje moatte foar alle grûnwurken djipper as oardel meter.
AD Rivierenlân
Anja Broeken
02-05-2011